Кыргыз элинин тарыхындагы окуялар, элдин жашоо турмушу, маданияты




PDF просмотр
НазваниеКыргыз элинин тарыхындагы окуялар, элдин жашоо турмушу, маданияты
страница63/263
Дата28.11.2012
Размер4.21 Mb.
ТипДокументы
1   ...   59   60   61   62   63   64   65   66   ...   263

«Саламан менен Абзал», «Жусуп менен Зулайка», «Лайли-Мажнун», «Бахарстан» ж. б. чыг. терең гуманисттик 
ой м-н сугарылып, бийик идеал катары кызмат кылат. Анын чыг. кыргыз элине эзелтен белгилүү, мис., «Жусуп 
менен  Зулайкасы»  эл  арасына  кенен  тараган.  1989-ж.  Ж-нин  туулган  күнүнүн  575  жылдык  мааракеси 
белгиленип, ырлары кыргыз тилине которулган. 
ЖАНАЗА  –  мусулман  дининде  маркум  м-н  коштошуу  жөрөлгөсү.  Шарият  б-ча  маркумду  Ж-дан  кийин  гана 
көмүүгө мүмкүн болгон.  
ЖАНГАРАЧ  Эшкожо  уулу  (1801  же  1802,  Чүй  өрөөнү,  Жыламыш  өндүрү  –  1864,  ошол  эле  жер)  –  солто 
уруусунан  чыккан  чоң  манап.  Чүй  өрөөнүнүн  батыш  бөлүгү  м-н  Талас  өрөөнүн  бийлеген.  Ж.  м-н  Байтик 
баатыр ага-ининин балдары. 1848-ж. казак султаны Кенесары Касым уулу Чүйгө кол салып киргенде Ормон 
хан  м-н  бирдикте  анын  мизин  кайтарып,  колун  талкалоого  катышкан.  Ал  Кенесарынын  кол  салууларынан 
коргонуу  максатында  орус  падышалыгына  букаралыкка  өтүү  ниетин  билдирген.  1862–64-ж.  Алымбек, 
Алымкул  сыяктуу  кыргыз,  кыпчак  бектери  Кокон  хандыгында  реалдуу  бийликти  өз  колдоруна  топтогон 
маалда Ж. бул хандыктын Россияга каршы коргонуу күрөшүндө Кокон мамл-не жан тарткан. 1864-ж. жазында 
М.Г.Черняев  Чүй  өрөөнүнөн  кокондук  аскерлерди  сүрүп  киргенде,  Ж.  Талас  өрөөнүнө  чегинип,  орус 
падышалыгынын баскынчыл саясатына пассивдүү каршылыгын билгизген. 
ЖАНКОРОЗ  Бердикожо  уулу  (1830,  Кетментөбө  өрөөнү–1910,  Бешташ  өрөөнү)  –  коомдук  ишмер.  Саруу 
уруусунан чыккан, акылмандыгы м-н элге кеңири таанымал инсан. Бардар үй-бүлөдө туулган. Молдодон окуп, 
сабатын  ачкан.  Ал  акыйкатчылдыгынан,  даанышмандыгынан  улам  ири  талаш-тартыш  маселелерди  чечүүгө 
чакырылып турган. Өзгөчө бугу, сарыбагыш, солто уруу-ларынын ортосундагы чыр-чатактарды жөнгө салууга 
кошкон  салымы  чоң.  1870-жылдардан  баштап  Россиядан  көчүп  келе  баштаган  орус,  немис  калктары  м-н 
жергиликтүү  элдин  ортосунда  ынтымак  орнотууга  көп  күч  жумшаган,  келгиндер  арасында  кадыр-баркка  ээ 
болгон.  Түркстан  генерал-губернатору  Кауфман  19-к-дын  акырында  Бишкекте  ж-а  Токмокто  өткөн  кээ  бир 
курултайларды  Ж-го  башкарткан.  Ал  Олуяата  уездинин  башчысы  В.  А.  Каллаурга  жолугуп,  ага  Талас 
жергесиндеги  байыркы  эстеликтер  ж-дө  кызыктуу  маалыматтарды  айтып,  ал  бай  эстеликтер  келгиндер 
тарабынан  талкаланып  жаткандыгын  билдирген.  Ушундан  кийин  Ташкенден  экспедиция  келип,  Ж-дун 
коштоосунда Таластагы археол. эстеликтер м-н таанышкан. Ал бул экспедицияга Айыртамойдо ташка чегилген 
байыркы жазууну таап берген. Бул байыркы түрк (руна) жазуусу кыргыз тарыхында эң баалуу ачылыш болгон. 
Ж-дун дагы бир зор эмгеги – аш-тойлордо байгеге адам саюу, кул, күң кылып барымтага киши берүү сыяктуу 
салттардын  жоюлушуна  жетишкен.  1870-ж.  Мекеге  барып,  ажы  болуп  кайткан.  Ж.  сексен  жаш  курагында 
Бешташ өрөөнүнүн оозундагы Бүлкүлдөктүн сазы деген жерде дүйнөдөн кайткан.  
ЖАНТАЙ  ХАН,  Жантай  Карабек  уулу  (1794–1868,  Кичикемин  өрөөнү,  Бейшеке  айылы)  –  сарыбагыш 
уруусунун тынай уругунан чыккан чоң манап. Атактуу Атаке  баатырдын небереси, Шабдандын  атасы. 19-к-
дын  40-жылдарынын  башында  Ормон  ханга  баш  ийип  турган.  Кийинчерээк  Кокон  хандыгынын  бийлигине 
таянып,  Ормон  ханга  көз  каранды  болуудан  кутулган.  1850-жылдын  башында  Ж-га  караштуу  сарыбагыш 
урууусу  Чоңкемин  м-н  Кичикеминди,  Чүйдүн  Боомдон  Токмокко  чейинки  бөлүгүн  ээлеген.  Ж.х.  бугу  м-н 
сарыбагыш  урууларынын  чабышы  учурунда  аларды  элдештирүүгө  аракет  кылып,  бугу  уруусуна  каршы 
жортуулдарга аз катышкан. 50-жылдардын акырында орус бийликтери м-н ымала түзүп, Венюковдун аскердик 
чалгындоо  отрядына  жардам  берген.  1862-ж  орус  букаралыгына  өткөн.  1860-жылдардын  башында  Россияга 
карата мамилеси өзгөрүп, бирок Кокон хандыгына биротоло каршы чыккан. Анын бул саясатын уулу Шабдан 
да уланткан. 
ЖАНУЗАКОВ  Төрөкул  [1893,  Олуяата  уезди  (азыркы  Талас  облусу,  Талдыбулак  айылы)  –  1921,  Фергана 
облусу,  Түркстан  АССРи]  –  Түркстан  Респ-нын  Борб.  аткомунун  төрагасынын  орун  басары  (1920).  Орус-
жергиликтүү  мектебин  аяктаган.  1909-жылдан  Түркстан  генерал-губернаторлугунда  котормочу.  Ал 
революцияга чейинки Рос-сиянын Думасына депутаттыкка кандидат болгон биринчи кыргыз. Совет бийлигин 
кабыл алган ж-а эркиндик м-н демократиянын ураанын колдоп чыккан.  1920-ж. сентябрь айында Бакуда өткөн 
Чыгыш  элдеринин  1-конгрессине  катышкан.  Ж.  Түркстан  аткомунун  1916-ж-дагы  көтөрүлүшкө  катышкан 
качкындардын  иштери  б-ча  комиссиясынын  төрагасы  болгон.  1921-ж.  сентябрда  Самарканда  өткөн  Түркстан 
улуттук  биримдигинин  6-конгрессине  активдүү  катышкан.  Бирок  конгресстен  кийин  сов.  түзүлүшкө  нааразы 
болуп,  большевиктер  партиясына  каршы  чыккан  40  делегаттын  тизмесинде  анын  да  аты  болгон.  1921-ж.  Ж. 
Исраил  корбашынын  Анжиан  уездиндеги  басмачылар  тобуна  кошулган.  Ж.  кызыл  аскерлер  м-н  болгон 
уруштардын биринде каза болгон. 
«ЖАНЫШ,  БАЙЫШ»  –  кыргыз  элинин  15–17-к-га  таандык  баатырдык  эпосу.  Эпосто  кыргыз  элинин 
Моголстан  мамл-ндеги  ж-а  калмак  доорундагы  турмушу  чагылдырылган.  «Ж.,Б-та»  геогр.  аталыштар,  чарба, 
соода,  социалдык  терминдер  (хан,  бек,  сынчы,  чечен  ж.б.),  кыргыздардын  саясий  абалы  ж-а  алардын  коңшу 
элдер м-н болгон карым-катнаштары айтылган. «Ж.,Б.» мазмуну б-ча өзбек эпосу «Алпамышка», байыркы грек 
эпосу «Одиссеяга» окшош (мис., каармандардын өз жерлерине кайтып келиши). Алгачкы варианты 1922-ж. К. 
Мифтаков  тарабынан  М.  Мусулманкуловдон  жазылып  алынган.  Кытайлык  кыргыздарда  Өмүр  Мамбеттин 
варианты китеп болуп жарык көргөн (Үрүмчү, 1988). К. Акыевдин варианты 1939-(латын алфавитинде), 1970-,  
1991-ж. жарыкка  чыккан.  1998-ж.  «Эл  адабияты»  сериясынын  4-томунда  «Ж.,  Б-тын»  М.  Мусулманкулов,  Ж. 
 
65 
1   ...   59   60   61   62   63   64   65   66   ...   263

Разместите кнопку на своём сайте:
Рефераты


База данных защищена авторским правом ©referat.znate.ru 2014
обратиться к администрации
Школьные рефераты
Главная страница